Deze preek klonk in een dienst die, in het kader van het Jonge Harten-festival, samen met theatermaker Femke Stasse werd voorbereid. Voor de lezing uit Exodus 3 luisterden we naar dit lied uit haar voorstelling Tussen Hemel en Dorpsplein.
Geliefde mensen van God,
We hebben net iets gehoord over wat nieuwsgierigheid kan doen: dat een onverwacht beeld je kan stilzetten, dat er soms iets openbreekt. Met die gevoeligheid stappen we nu Exodus binnen.
We ontmoeten Mozes op een moment waarop zijn leven bijna verstild is. Hij is zo’n mens die is gaan lopen, lopen lopen – de woestijn in, waar niemand vragen stelt. Waar je nergens meer vandaan komt en nergens meer heengaat. .
En dan ineens: een struik in lichterlaaie.
Vuur dat niet verteert.
Mozes had kunnen doorlopen. Hij kwam hier toch om alleen te zijn?
Maar hij stopt.
We horen niet dat Mozes onmiddellijk in gebed valt of knielt of wist wat er aan de hand was.
Het begint bij nieuwsgierigheid: “Ik wil dit vreemde gezicht toch eens bekijken”, of zoals hij in de Groningse Biebel zegt: “Hou is ’t meuglijk?”
En dat ene moment — dat omkijken, die kleine beweging van aandacht — is het moment waarop het verhaal openbreekt.
I
Hij was naar een plek gegaan waar niemand hem kende. Maar juist daar, in dat niemandsland,
klinkt zijn naam opnieuw. Twee keer zelfs, alsof de Stem er geen twijfel over wil laten bestaan: “jíj, ja, jij daar! Mozes, Mozes!”
En Mozes antwoordt met dat ene woord
dat in de Schrift telkens klinkt wanneer mensen zich laten aanspreken: hineni, in onze Bijbel vertaald als “ik luister”, maar eigenlijk betekent het eenvoudigweg: “hier ben ik.”
Nog geen opdracht,
nog geen uitleg —
alleen maar iemand die zegt:
“Ik weet niet wat dit is,
maar hier ben ik.”
Pas dan wordt duidelijk, waar het de Stem om te doen is.
“Ik heb de ellende van mijn volk gezien…
Ik heb hun klacht gehoord…
Hun lijden is tot mij doorgedrongen…
Ik ben afgedaald.”
De Stem hoort bij een god. Een God die niet ergens op een wolk zit en kijkt hoe het afloopt. Dit gaat over een God die het ziet wanneer systemen onderdrukken, wanneer mensen vertrapt worden. Dat is de God die Mozes roept.
Gods betrokkenheid blijft niet zweven in de hemel; zij zoekt een lichaam, een stem, voeten die kunnen gaan. Dan kantelt het verhaal: Mozes krijgt een opdracht die groter is dan zijn leven. “Jij moet mijn volk wegleiden.”
God die afdaalt, roept Mozes om op de staan.
God die hoort, roept Mozes om te spreken.
Roeping is persoonlijk, maar nooit individueel. Persoonlijk: God vraagt niet dat Mozes iemand anders wordt. God vraagt dat Mozes eindelijk wordt wie hij diep in zich al was: iemand die onrecht niet kan verdragen.
Niet individueel: Het verhaal van de brandende struik draait niet om een spirituele privéervaring, maar voor de bevrijding van een heel volk. Het raakt aan het leven van anderen. De bijbel tekent het leven niet als een project van radicale zelfbeschikking, maar als een bestaan dat doorbroken kan worden. Jij bent niet het startpunt van je bestaan. Er wordt van buitenaf een beroep op je gedaan.
II
En dan wordt het Mozes heet onder de blote voeten;
en hij vraagt: “Wie ben ik dat ik naar de farao zou gaan?”. Het is een goed bijbels gebruik dat je als geroepen profeet eerst tegenstribbelt. Niet te gretig zijn. Maar het is ook een existentiële vraag: “Wie ben ik?”
Durf ik de mensen, durf ik mijzelf onder ogen te komen?.
Het is opmerkelijk hoe in de Bijbel zelden mensen worden geroepen die hun leven netjes op de rails hebben. Eigenlijk zijn het altijd mensen die “weten dat het leven niet over rozen gaat.” Zoals Mozes. Hij is Israëliet én Egyptenaar, dader én slachtoffer, vluchteling én iemand met bloed aan zijn handen. Wie ben ik?
En dan zegt God niet: “Mozes, kom op, ga in je kracht staan.” Maar: “Ik zal met je zijn.”
Ik ben betrokken.
Ik blijf erbij.
III
Dat maakt Mozes’ volgende vraag bijna onvermijdelijk. Want als je je leven moet toevertrouwen aan iemand, dan wil je weten aan wie. Wie is die ‘Ik’ die met mij meegaat? “Hoe heet je dan?”
In het hart van dit verhaal staat de openbaring van Gods naam. Vier letters, J H W H. De naam is afgeleid van het werkwoord “zijn” – en daar kun je honderd kanten mee op.
Ik zal zijn wie Ik zal zijn.
Ik kan zijn wat Ik kan zijn.
Ik laat mij niet vastpinnen, niet reduceren tot één definitie, één verwachting.
Laat mij groter zijn dan jouw begrip.
De Joodse traditie spreekt de naam uit eerbied dan ook niet uit. Het is een Naam die ruimte geeft, ook voor de mens. Het behoedt je voor mensen die doen alsof zij dagelijks met God bellen, die precies weten hoe het allemaal zit.
God is ongrijpbaar, maar door en door betrokken. Voor christenen krijgt die betrokkenheid een gezicht in Jezus.
Voor Mozes geldt: hij weet nog lang niet alles, maar hij weet genoeg. Je hoeft God misschien niet te begrijpen om door Hem gedragen te worden.
IV
De ruimte van de Naam klinkt door in Gods belofte aan het volk. “Ik zal er zijn” belooft zijn mensen te leiden naar een goed en uitgestrekt land— een wijd land. Een land waar je niet gebogen hoeft te gaan, niet onder slavernij, niet onder je verleden.
Dat raakt misschien ergens ook aan ons eigen leven. Aan wie vluchten voor zichzelf. Aan wie hopen dat er Iemand is die zachtjes zegt: Ik ben erbij. Aan wie voelt dat er iets gevraagd wordt, maar je weet eigenlijk niet zo goed wat.
De weg van God is een weg naar ruimte:
ruimte om mens te zijn,
ruimte om op te staan,
ruimte om op te ademen.
Ook onze wereld kent plekken die te nauw geworden zijn—voor mensen, voor gemeenschappen, voor wie geen stem heeft.
Ook wij komen op plekken waar we moeten kiezen tussen wegkijken en doorlopen, óf je stil laten zetten, ook al weet je niet precies waar je voor stopt.
V
Waar in jouw leven brandt iets dat je aandacht trekt? Wat is een vraag die terug blijft komen? Een onrust die je niet kunt wegdenken?
Soms begint roeping met stilstaan, met erkennen: hier wordt iets geraakt.
Dit vraagt iets van mij.
Dit is heilige grond.
Misschien laat God zich wel op meer plekken vinden dan wij denken.
Met de woorden van dichter Elizabeth Barrett Browning1:
De aarde zit boordevol hemel,
en elke struik, hoe gewoon ook,
staat in lichterlaaie voor God.
Maar alleen wie het ziet,
trekt zijn schoenen uit.
De rest zit eromheen
en plukt bramen.
Amen
- Elizabeth Barrett Browning, Aurora Leigh (Oxford: Oxford University Press, 1993), 246. ↩︎
