‘De 7 werken van Barmhartigheid’
Afgelopen jaar stonden we in de Nieuwe Kerk stil bij de zeven werken van barmhartigheid. Een kans om samen te ontdekken waar ze concreet worden, om uit onze eigen bubbel te stappen, ons te laten verrassen door mede- Stadjers en Nieuwe Kerkers en om Christus te ontmoeten op straat en in onze naaste.
Elke eerste zondag van de maand stonden we stil bij één van de werken van barmhartigheid. In diezelfde maand vond vaak een extra activiteit plaats, om te ontdekken waar en hoe dit werk nu nog concreet wordt.
Voor een terugblik op de themadiensten en activiteiten, neem een kijkje hieronder.
Overweging Startzondag
De hongerigen voeden, de naakten kleden, de gevangenen bezoeken… in de kerkgeschiedenis zijn ze bekend geworden als de ‘Werken van barmhartigheid’. Een thema waarbij we niet alleen vandaag, op deze startzondag, willen stilstaan, maar dat we door het jaar heen op verschillende manieren willen gaan laten terugkomen. Om samen te ontdekken waar ze concreet worden. Om ons te laten verrassen door mede-Stadjers en mede-Nieuwe Kerkers. Om uit onze eigen bubbel te stappen. Om Christus te ontmoeten op straat en in onze naaste en om te ontdekken waar hier en nu al iets oplicht van Gods toekomst.
Maar voor we samen die ontdekkingstocht aangaan, gaan we vanochtend nog even terug naar de basis. Naar de vraag ‘wat bedoelen we nu eigenlijk met barmhartigheid?’ Want ik weet niet hoe dat voor jullie is, maar bij mij roept ‘Barmhartigheid’ soms een wat stoffige of zoetsappige bijklank op. Of de associatie met een vorm van liefdadigheid waarbij we vooral onszelf een goed gevoel geven door mensen te helpen die het minder hebben dan wij. En als ik echt kritisch ben, dan vraag ik me af of het geen ‘druppels op de gloeiende plaat’ zijn. Moeten we ons niet eerder bezig houden met het veranderen van systemen of de wereldpolitiek?
Maar toen ik in voorbereiding op vandaag de Bijbel in dook, om te achterhalen welk beeld van barmhartigheid daar naar boven komt, ontdekte ik dat deze associaties en vragen misschien meer zeggen over mijzelf of hoe we als mensheid barmhartigheid zijn gaan zien, dan over de Bijbelse notie van barmhartigheid. Het eerste dat in de Bijbel opvalt is dat het woord barmhartigheid daar vooral in relatie tot God wordt gebruikt.
Binnenkort vieren Joden wereldwijd weer Jom Kippoer, de Grote Verzoeningdag, waarbij de volgende tekst uit Exodus een aantal keer herhaald wordt in de liturgie: “De Heer. De Heer. Een God die barmhartig is en genadig, geduldig, trouw en waarachtig, die duizenden geslachten zijn liefde bewijst, die schuld, misdaad en zonde vergeeft”. In het Hebreeuws is ‘barmhartige God’: ‘El rachoem’. Waarbij rachoem is afgeleid van het woord ‘rechem’ dat baarmoeder betekent. Een ‘baarmoederlijke’ Gods dus. Een beschrijving van God die ons iets vertelt over haar relatie tot ons, maar ook over onze relatie tot God. Het wijst op Gods volkomen onvoorwaardelijke liefde, zoals van een vader en een moeder naar hun ongeboren kind, waar ze nog niets van weten. Maar ze wijst ons ook op het feit dat ons hele bestaan volledig afhankelijk is van Gods barmhartigheid (Gods baarmoeder). Het herinnert ons eraan dat we leven bij de gratie van Gods barmhartigheid. Dat alles ons gegeven is en dat dat voor iedereen geldt. Zo zijn we in essentie allemaal gelijk.
Dat betekent iets voor hoe we in het leven staan. Geschapen naar Gods beeld en gelijkenis, worden we geroepen om die goddelijke barmhartigheid na te volgen. Ja, om diezelfde onvoorwaardelijke liefde uit te leven. Een liefde die een gevolg is van onze ervaring van Gods liefde voor ons. Een liefde die als het ware opborrelt, overloopt en naar buiten stroomt. Het feit dat wij mensen leven in dezelfde Liefde en allemaal van genade leven, maakt ook dat het verlenen van barmhartigheid uiteindelijk niet zozeer een teken is van onze enorme welwillendheid of vrijgevigheid. De overvloed waarvan wij geven is niet ons bezit, zij is ook ons gegeven. Barmhartigheid is geen daad of handeling waar we op bepaalde momenten voor kiezen. Het is leven en handelen vanuit ons hart, waarbij we onze liefde, ons leven, onze tijd én ons bezit delen met anderen. Omdat we ons bewust zijn van onze diepe verbondenheid met onze medemens en onze afhankelijkheid van God.
Thomas van Aquino schreef: ‘Men moet zien dat om barmhartig te zijn, men bedroefd moet zijn om het leed van een ander, alsof het om je eigen leed zou gaan. En van daaruit alles in het werk stellen om die ellende te doen stoppen, zoals je voor je eigen ellende zou willen doen. Barmhartigheid is niet louter het verlenen van wat goedheid, het is het recht in overvloed volbrengen.’ Volgens mij zit in de laatste zin een belangrijke kern. Namelijk dat barmhartigheid uiteindelijk alles te maken heeft met recht doen. Met de ander in zijn of haar waardigheid herstellen; met het heel maken van wat gebroken of beschadigd is en het recht maken van wat nog krom is.
Een bekende en belangrijke praktische toepassing van barmhartigheid, in het Oude Testament, is het geven van aalmoezen. In het Hebreeuws Tsedeka. De stam van dat woord, tzèdèk, is dezelfde als het woord voor gerechtigheid of recht doen en recht maken. De Bijbel laat zien dat vrijwillig een deel van je weelde, je privileges of tijd afstaan, zodat een ander ervan opleeft of leeft, pure rechtvaardigheid kan zijn. Wanneer? Zodra je gaat ontdekken dat alles wat je hebt niet van jou is en dat je het niet puur en alleen aan jezelf te danken hebt. De opbrengsten van de aarde – Gods geschenken en genade – ze zijn voor de gemeenschap. En het is niet meer dan rechtvaardig dat ieder mens, ieder schepsel, er goed van leeft. Het antwoord van de Bijbel op de vraag ‘wanneer krijg je wat je verdient of wat is rechtvaardig?’ is anders dan het antwoord dat vaak in onze maatschappij wordt gegeven. Als alles ons is gegeven, dan heeft ieder mens onvoorwaardelijk recht op bed, bad en brood. Ook degenen die er niets voor hebben gepresteerd.
Barmhartigheid en rechtvaardigheid, veel te vaak zijn ze van elkaar losgetrokken als twee aparte dingen. Twee punten die we goed in balans moeten houden, maar die ook met elkaar kunnen schuren. Dat gold zowel voor ons spreken over ons eigen handelen, als voor ons spreken over God. God is een barmhartig God, maar… hij is ook rechtvaardig. Maar volgens mij zijn die twee veel meer met elkaar verstrengeld en veronderstelt het één het ander. Echte barmhartigheid doet recht en rechtvaardigheid zonder barmhartigheid kan al snel hard worden.
Misschien is dat ook wel de blik waarmee we naar Mattheüs 25 kunnen kijken. Niet slechts als herinnering om te bedenken hoe we deze week weer iets goeds kunnen doen of iets van liefdadigheid kunnen laten zien, maar als een oproep om het onrecht niet te negeren; om te zoeken naar herstel en heel making en om onze naaste niet voorbij te lopen. Het is een oproep om de ander in het gezicht te kijken en daarin niet alleen onze medemens, maar iets van God zelf te herkennen. Een oproep om de ander recht te doen.
In een wereld die soms te groot lijkt om te veranderen, laten de woorden uit Mattheüs 25 ons hopen dat onze manier van leven en hoe we onze naaste tegemoet treden van betekenis en waarde zijn. Al is het maar omdat daarin steeds al iets kan oplichten van Gods toekomst. Daarin worden we deel van zijn beweging van recht en barmhartigheid. Wat Jezus zelf ons voorleefde, vraagt hij ons door te leven. Hij kwam niet om gediend te worden maar om te dienen en hij liet zich steeds weer raken door de mensen die op zijn pad kwamen.
Ik hoop dat dat ook mag gebeuren, wanneer we dit jaar met het thema ‘de werken van barmhartigheid’ aan de slag gaan. Dat het niet slechts een moraliserend verhaal wordt, met steeds de vraag ‘wat wij kunnen of moeten doen’. Maar dat het ons eerst en vooral aanmoedigt om ons te laten raken, verrassen en veranderen. Dat het onze ogen opent voor wat er al gebeurt en voor al die onverwachte ogenblikken waarop Christus in de ander aan ons verschijnt. Dat het ons bepaald bij de liefde die de grond vormt van ons bestaan. Een liefde die gedeeld wil worden en die zoekt naar recht en herstel.
Amen
– door ds. Tirtsa Liefting-van den Toren
