Ds. Tiemo Meijlink
Lezingen: Jesaja 61, 1 – 3; Handelingen 16, 16 – 34; Mattheus 25, 31 – 40
Gemeente van Jezus Christus,
Die vraag van de gevangenbewaarder in Handelingen 16: “Zegt u mij, heren, wat moet ik doen om gered te worden?”, dat lijkt zo op het eerste gezicht een keurige, beleefde vraag: “Heren”, ja dan denken wij aan meneren die wij volgens burgerfatsoen als zodanig aanspreken. Maar in het Nieuwe Testament is dat woord “heer” van geheel andere aard. “Heer” is namelijk de vertaling van het Griekse woord “kurios”, een aanspreektitel die een machtspositie weergeeft. Als je Kurios bent van iemand, dan heb je macht over iemand, je bezit hem, je kunt over hem beschikken.
En dat is dan ook de gevoelswaarde die in deze vraag naar voren komt. Het is een vraag uit doodsnood geboren. De man had een moment eerder zichzelf van het leven willen beroven omdat de poorten van zijn gevangenis waren open gebroken. Hij had gefaald als gevangenbewaarder en in het systeem van angst waar hij deel van uitmaakt, betekende dat voor hem de dood. Vanuit die doodsangst klinkt dan ook zijn vraag, als een schreeuw uit diepe nood: kurioi, heren, wat moet ik doen om gered te worden…… Want Paulus en Silas, die hij had opgesloten in de binnenste kerker (zo staat er letterlijk: dus in de best afgesloten cel), Paulus en Silas waren kennelijk mannen die met macht omkleed waren. Met zoveel macht dat de poorten van de gevangenis open konden breken, zomaar. Een schreeuw dus om gered te worden uit de doodsnood, gericht aan mensen die met macht bekleed leken te zijn. Kurioi, wat moet ik doen om gered te worden?!
Het antwoord van Paulus en Silas is: Geloof in de Heer Jezus en je zult gered worden, jij en je huisgenoten! Ook hier weer dat woord “kurios”, heer; ook hier dus die machtsaanspraak, maar dan niet een machtsaanspraak die op hen betrekking heeft, op Paulus en Silas, maar een verwijzing naar Jezus. Die is de kurios. Die is de Heer die met macht bekleed is. Geloof in hem, zet je vertrouwen op hem, en je zult gered worden.
En daarmee zijn we in het hart van het evangelie terecht gekomen, als die titel Kurios Jezus klinkt. We zijn dan precies daar waar het evangelie ons wil hebben. Bij de mens Jezus, de mensenzoon, zoals hij ook wel genoemd wordt, hij die aan het kruis gehangen is en vermoord, maar die zo de Heer is van de mensen, van deze wereld, die zo dus met macht deze wereld tegemoet treedt. Hoe kan een gekruisigde dat zijn? Hoe kan een gekruisigde Kurios zijn, dus met macht verschijnen als Levende Heer? Dat is het grote en diepe geheimenis van het evangelie dat ons tot op de dag van vandaag aanraakt en inspireert. En dan wordt met geheimenis niet bedoeld een eeuwig raadsel waar je nooit bij kunt komen. Een soort vaagheid die steeds maar weer in de mist verdwijnt. Daar zou je immers niks aan hebben, aan een vaagheid die verdwijnt als een schim. Met geheimenis wordt bedoeld: een ander woord, een andere verschijning in onze wereld, een contrast met onze wereld, een tegendraadsheid die ons steeds weer voor de vraag stelt: Wie zijn wij eigenlijk, wat is onze oriëntatie, wat is de levensrichting waar je je aan kunt toevertrouwen, nu, hier, in onze situatie, wie is de Kurios die ons leven werkelijk in een goede betrouwbare richting zet? En dat lijkt me een vraag die zeker in onze dagen, met wereldleiders die naar willekeur macht uitoefenen, dat lijkt me in deze tijd een uiterst urgente en belangrijke vraag!!
En het antwoord op die vraag is: Kurios Jezus, de gekruisigde die met macht en heerlijkheid bekleed is, zijn heerschappij is van totaal andere aard dan die van de machtsheren van deze wereld. Deze Kurios rekent marginalen tot zijn broeders en zusters: de hongerigen, degenen die dorst hebben, de vreemdelingen, de naakten, de zieken, de gevangenen, ja zelfs de doden, al die marginalen rekent hij tot zijn broeders en zusters. Zo is hij de Kurios van deze wereld. Een ongekend verhaal, een ongekende verschijning in onze wereld en daarom een geheimenis dat ons steeds opnieuw uitdaagt, prikkelt, aanstoot, kritiseert en inspireert. Een weldadige bron ook van goedheid en gerechtigheid en betrouwbaarheid.
Zo zijn dus die zeven werken van barmhartigheid (de hongerigen eten geven, de dorstigen drinken, de vreemdelingen onderdak, de naakten kleden, de zieken verzorgen, de gevangen bezoeken, de doden begraven), die zeven werken van barmhartigheid die hier in de Nieuwe Kerk aan de orde worden gesteld, evenzovele kenmerken van de machtswerking van deze Kurios. Het zijn geen dingen die erbij komen in het christelijke leven, in de zin van: eerst en vooral gaat het om geloven, om een godvrezende houding en dan daarna gaat het ook om de werken. Nee, die werken van barmhartigheid zijn karakteristieke uitingen van het machtsgebied van de Messias zelf, van de mensenzoon, van deze Kurios, deze Heer. Hij kan er niet zonder en hij wil er ook niet zonder, want zegt dat beroemde hoofdstuk in Mattheus 25: hij is het zelf die jij daarmee helpt, hij duikt zelf op, op een verborgen manier in al die marginale mensen die barmhartigheid nodig hebben, hij is in hen aanwezig….. En dus als je zo’n marginaal iemand tegemoet treedt, treed je de Messias zelf tegemoet. Zo dringend en indringend is het, dat geheimenis van deze Kurios, van deze Heer!!
Het verhaal in Handelingen 16 is van dat geheimenis een prachtige vertolking. Handelingen der Apostelen, zo wordt dat boek genoemd. Het is het tweede boek van de evangelist Lucas, je zou kunnen zeggen het vervolg op zijn evangelie. En dit tweede boek vertelt ongekende dingen, maar nu niet met Jezus als hoofdpersoon (dat gebeurt al in het eerste boek van Lucas, in het evangelie van Lucas), maar met de apostelen als hoofdpersonen: Petrus, Stefanus, Paulus, Silas, noem maar op, hun geschiedenis wordt verteld, hun ervaringen, hun leven, maar dan hun leven zoals dat aangeraakt is door Jezus, die zij als de Kurios, als hun Heer vertrouwen. En hoe komt dan deze kurios naar voren in hun leven? Hoe ervaren zij deze kurios Jezus als het geheim van hun leven? Dat vertelt het boek Handelingen.
Het boek vertelt een contrastgeschiedenis middenin het gebeuren van onze wereld, een tegenverhaal. Het zet een andere werkelijkheid neer die haaks staat op wat in onze wereld zo vaak heel normaal lijkt. Ook in dit hoofdstuk: want wat te denken van heren (alweer heren, vertaald in NBV met eigenaren), die een bezeten slavinnetje gebruiken om geld mee te verdienen, en woedend worden als dat slavinnetje van haar boze geest wordt genezen. Zij grijpen de genezers, Paulus en Silas en brengen hen bij de stadsbestuurders. En wat te denken van die bestuurders die hen de kleren van het lijf laten scheuren en de menigte alle gelegenheid geeft om hen af te tuigen. Zonder een vorm van proces worden ze in het binnenste van de gevangenis in het houtblok vastgezet. Als levenden begraven in de kerker van deze Romeinse stad………
Maar dan, in die diepe duisternis van de gevangenis komt er iets van dat andere verhaal, van die andere werkelijkheid naar voren, dan klinken daar uit de mond van Paulus en Silas Psalmen in de nacht. Liederen van bevrijding zingen ze tegen het duister van deze wereld. De andere gevangenen luisteren met aandacht naar hun lied. Daar nu begint de bevrijding, zou je kunnen zeggen. Een aardschok breekt de deuren van de gevangenis open en maakt de boeien los. Het is als een opstanding uit de dood, zo hebben ze dat ervaren, die apostelen die zich toevertrouwden aan Kurios Jezus …. Een sterk verhaal, zeggen wij misschien met enige moderne scepsis: hoe kan dat gebeuren…..
Het is het verhaal van de jonge kerk die het zo vertelt, omdat ze kennelijk ervaren heeft hoe anders, hoe wereldschokkend deze kurios zich bekend maakt aan de mensen en hen op de voeten zet, hen bevrijdt en verlost van het systeem van angst waarin ze gevangen zaten. Het was werkelijk alsof een macht van buiten hun wereld openbreekt en hen vrijuit laat gaan. Die ervaring komt keer op keer ter sprake in dit boek Handelingen. Een Paaservaring is het, steeds opnieuw, een ervaring van Opstanding uit de dood en uit de nood, maar nu in het leven van de apostelen en van de jonge kerk. Zo vertelt dit boek het geheimenis van Jezus die Heer is.
En hoe gaat dat nu dan, in onze wereld en in onze tijd? Hoe kun je nu leven met deze Kurios, in een wereld die lijkt te zijn overgeleverd aan machthebbers die naar willekeur handelen? Een wereld waarin het recht ver te zoeken is en je van de ene in de andere verbijstering valt als je het nieuws van alledag tot je laat doordringen, en je afvraagt: hoe is dit alles in Gods naam mogelijk.
Juist nu is die vraag naar de goede oriëntatie, naar de goede en rechte levensrichting van het grootste belang. Juist nu gaat het erom te weten wiens macht wel moet gelden en wiens macht niet mag gelden. Bij wie werkelijk genade en vrede mag worden verwacht en bij wie niet.
In de kerk geldt vanouds kort en krachtig deze belijdenis: Jezus Christus is Heer, is de Kurios, laat dus geen andere macht je leven beheersen! Dat die kernachtige belijdenis onze oriëntatie is, onze geestesrichting, juist in de onzekere en dreigende wereldsituatie van deze tijd……..
Het is eigenlijk ontroerend mooi en verrassend hoe in het verhaal van Handelingen 16 die geestesrichting, die oriëntatie concreet vorm krijgt. Wat doen namelijk die twee apostelen, Paulus en Silas als zij gekerkerd zijn en in het blok geslagen? Ze zingen, middenin de nacht zingen zij lofliederen waarin de God van bevrijding, de God van kurios Jezus wordt geprezen. De God dus van hoop en genade en van opstanding uit de dood, de God die in de werken van barmhartigheid in het bijzonder verschijnt. Die God wordt geprezen, daar in de duisternis van de nacht. En de andere gevangen luisteren met aandacht naar hun lofprijzing. En wij luisteren mee en stemmen in met dat lied, om zo te weten en te ervaren, steeds opnieuw, waar bevrijding gevonden wordt. We denken erover na, we proberen ernaar te leven, en bovenal: We zingen erover: we zingen psalmen in de nacht van deze wereld.
Amen.
