Preek van de Gedenkdag van Stefanus

Handelingen 6: 8 – 7: 2a . 52 – 60
Matteüs 23: 34 – 39

I
Ontregeld zijn we toch al.
Een handjevol mensen in de kerk.
Geen Kinderkerstnacht.
Geen Kerstnachtdienst.
Dan kan dit er ook nog wel bij.
In plaats van een hemelkoor van engelen
dat ons de vrede op aarde toezingt,
horen we hoe iemand met het gelaat van een engel wordt gestenigd.
‘Uw tijd komt nog, er komen tribunalen’
bijt een kamerlid een collega toe.
In die zin past de gedenkdag van Stefanus wel
bij de polarisatie die vandaag gaande is.
Beter dan de engelen die vrede op aarde zingen.
Wat is dit voor een wereld waarin wij de geboorte van Christus vieren?
Vanmorgen zijn we getuige van de gewelddadige dood
van een mensenkind waarover de hemel zich ontfermt
omdat hij op aarde niet meer mocht zijn.
Het past gewoon niet bij Kerst.
In ieder geval niet bij wat er van geworden is
en waar wij ons prettig bij voelen.

De gedenkdag van Stefanus vieren – diaken en eerste martelaar –
op de 2e kerstdag, dat schuurt.
En er schuurt al zo veel.
Gun jezelf een paar dagen van licht en warmte en samen.
Wie weet remt het de gekte een beetje.
De martelarenagenda van de kerk mag dan oudere papieren hebben
dan de viering van het kerstfeest,
niet alles van vroeger is beter.
De polarisatie en het geweld
nemen het na de kerstdagen gauw genoeg weer over.
Laten we blij zijn met een kerstbestand.
Blijf van het kerstfeest af.

II
Dat zal ik doen.
En wie weet houden we de boel nog bij elkaar ook.
Zoals in dat kerstlied:
‘In Bethlehems stal lag Christus de Heer
in doeken gehuld, als kindje terneer.
Voor Hem was geen plaats meer in herberg of huis;
Zijn wieg was een kribbe, zijn troon was een kruis.’

Wie was Stefanus ook al weer?
Iemand vol van genade en kracht,
die grote wonderen en tekenen heeft verricht tussen de mensen,
schrijft Lucas.
Maar daarmee krijgt hij voor ons nog geen gezicht.
Hij blijft hangen in woorden die ons weinig meer zeggen.

Laat ik hem kort bij u introduceren.
Stefanus hoort bij de internationale gemeenschap in Jeruzalem
die zich naar Jezus noemt.
Hij brengt daar het delen van de eerste levensbehoeften weer op gang.
Daarin was de klad gekomen,
vertelt ons het boek Handelingen.
Stefanus verstond de kunst om de klacht van weduwen,
die tekort kwamen,
te vertalen in inspirerend nieuw beleid
dat maakte dat niemand tekort kwam.
Geen bureaucratische regels,
maar begeesterde woorden die tot daden werden.
Stefanus deed dat niet alleen.
Hij was een van de zeven eerste diakenen,
aangesteld door de apostelen
om de zorg voor de zwakkeren niet te verwaarlozen.
Die waren vooral
in het Grieks sprekende deel van de gemeenschap te vinden.
Stefanus verstond hun taal en hun klacht.

Genade en kracht, wonderen en tekenen,
dat zijn de woorden waarmee Stefanus door de auteur wordt getekend.
Genade is weten dat alles gegeven is en geen privébezit.
Kracht is dit weten kunnen omzetten in geleefde werkelijkheid
– het is de kracht van de heilige Geest.
Een wonder is het als jij het delen in de gemeenschap
weer op gang weet te krijgen.
En als dat wonder zich voltrekt,
dan is dat een teken van Gods koninkrijk op aarde.
Jammer dat deze Bijbelse taal ons nog zo weinig zegt.
Een veeg teken ook.
Er zijn blijkbaar weinig aanknopingspunten
meer te vinden in onze werkelijkheid
om deze woorden nieuw te leren verstaan.
Niet alleen de woorden zijn uit,
maar ook de daden waarvan ze getuigen.

III
Wat Stefanus zegt en doet, roept verzet op.
De beweging, die zich naar Jezus noemt, groeit.
En niet iedereen houdt van beweging.
Beweging betekent verandering.
Bewegingen schudden aan de boom van de samenleving.
En daarin hangen vele heilige huisjes die een mens zekerheid bieden.
Mensen buiten de beweging gaan het debat met Stefanus aan.
‘Waar ben je mee bezig, man?!’
Maar hun inbreng is te veel ingegeven
door angst hun heilige huisjes op te moeten geven,
om Stefanus te kunnen weerstaan.

Welke die heilige huisjes waren,
daar kunnen we alleen maar naar gissen.
Maar ze hebben te maken met de tempel
en met de leefregels die God Mozes heeft gegeven:
“Deze mens houdt niet op woorden te spreken
tegen de heilige plaats hier en de Wet.” (Hand. 6:13)
Wie is aangeraakt door de Geest en in beweging is gezet,
kijkt anders aan tegen het grote goed van de traditie.
Traditie en leefregels zijn geen doel in zich.
Stefanus zal, in de lijn van Jezus, over de tempel gezegd hebben
dat die pas heilig is als het een huis van gebed is en geen rovershol.
En de Wet van Mozes zal hij hebben uitgelegd
vanuit Gods voorliefde voor armen en rechtelozen.

Zolang er debat is tussen de beweging en de gevestigde orde
is er hoop dat de eerste niet uit de bocht vliegt
en de laatste zich niet pantsert.
Van dat laatste zijn we vandaag getuige.
De gevestigde orde zet alle middelen in
om hun heilige huis te redden
en hun sleutelpositie te handhaven.
Zo de Here wil en als het moet, ten koste van armen en ontrechten.
Als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan..
Het is soms even niet anders.
Ze hebben het debat met Stefanus verloren en dat weten ze.
Maar ze kunnen niet van hun sleutelposities af.
Dit is geen gevecht tussen slechten en goeden.
Dit is een drama dat zich afspeelt tussen (in dit geval) broers.
Niet voor niets spreekt Stefanus de raad van de oudsten in Jeruzalem toe
met ‘Broeders’

IV
In een lang betoog herneemt Stefanus de geschiedenis van Israël
en schetst hij Jezus als op en top zoon van dit volk.
Steeds opnieuw zetten de leefregels van God mensen in beweging.
Maar ook steeds opnieuw vergrijpen de leiders zich aan deze profeten.
En waarom?
Omdat ze zichzelf zagen al vaders van de Wet van Mozes.
Ze zaten op de regels.
Ze wisten er alles van.
Maar een ding wilden ze niet weten:
dat ze er geen eigenaar van waren.
Stefanus spreekt hen daarop aan:
“U die de wet ontvangen hebt door tussenkomst van de engelen,
maar er niet naar hebt geleefd.” (Hand. 7:53)
Wie die grondregel (je hebt het ontvangen!) vergeet,
gaat bij al het andere de mist in.
We leven uit genade en niets anders dan genade, weet u nog?

Dat de leiders van het volk het gezicht van Stefanus zagen
als dat van een engel,
moet het onverdraaglijk gemaakt hebben.
Hier ontvingen zij de wet opnieuw,
door tussenkomst van deze engel.
Terwijl zij dachten die in beheer te hebben.
Niet hij, die met zijn blik van onderop
en zijn passie voor armen en ontrechten,
morrelde aan de gevestigde verhoudingen.
Maar zij, die van bovenaf als Godsgezanten waakten
over de orde en de goede zeden.
Zó hoorde het te zijn.
Niet andersom.

Als dat engelengezicht dan ook nog in de hemel kijken mag
en daar Jezus ziet staan aan de rechterhand van God,
dan is dat vloeken in hun kerk.
Niet die broeder van hen dáár.
Niet hij die afzag van macht en aanzien en de kruisdood stierf.
Niet die dáár, zo dicht op God.
Stefanus moet dood.
Dat beeld moet weg.
En de hemel moet weer dicht.
Alles moet hersteld worden zoals het was.
Heilig en onaantastbaar.

V
Wat een tragische geschiedenis, deze broedermoord.
Maar zo kan het gaan als aan gevestigde belangen
een zweem van heiligheid wordt gegeven.
Als het dan mis gaat, gaat het ook goed mis.
Ernstige misstappen in het hart van het instituut
worden binnenskamers gehouden
omdat het imago van heiligheid niet besmeurd mag raken.
Erkenning van gemaakte fouten past daar niet bij.
Wegkijken is dan de regel.
Koste wat kost.

In zekere zin is Stefanus een klokkenluider.
Hij dwingt de leiders, die zijn broeders zijn, in de spiegel te kijken.
Kijk hoe jullie je eigenaars wanen van de waarheid,
hoe jullie de genade van God uit het oog verloren zijn
en de wet van Mozes geen eer meer kunnen aandoen.

Denk niet dat dit soort drama’s voorbehouden zijn
aan religieuze instituten.
Sinds de toeslagenaffaire weten we wel beter.
Al denk ik dat echt in de spiegel kijken nog moet gebeuren.
Daarvoor is meer nodig dan aanklagers
die niet rusten tot de onderste steen boven is.
Daarvoor is de ruimte van Gods genade nodig
waarin leiders hun misstappen onder ogen kunnen zien
en hun posities kunnen opgeven
zonder als mens te worden afgeschreven.
‘Heer, reken hun deze zonde niet aan!’
bad Stefanus voor hij stierf.

Wij zouden als kerk bijna kunnen denken
dat we toeschouwers zijn.
Wat natuurlijk niet zo is.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.