Preek van de Week – Zondag 6 oktober ’19 door Enrieke Damen MA

Lezing: Jesaja 40, 12 – 31

Gemeente van Jezus Christus, Vandaag begint de preek een beetje anders dan normaal. Niet met woorden maar met de afbeelding die u ook op de voorkant van de liturgie ziet. Met daarbij de vraag: Wat ziet u in dit beeld?

Deze afbeelding is een klassiek voorbeeld van hoe beeld voor ons mensen werkt. Allemaal hebben we zojuist naar dezelfde afbeelding gekeken. Toch hebben sommigen onder ons de eend niet opgemerkt, terwijl anderen het konijn niet hebben gezien. Wat u zojuist heeft gezien, wat in u naar boven kwam, het heeft te maken met hoe we dit beeld van het eend-konijn in ons hoofd hebben verwerkt en begrepen. Wie kijkt naar een beeld ziet nooit simpelweg; altijd vergelijken we wat we zien met beelden die al in ons hoofd zitten. We zien het beeld als een eend, of als een konijn. Was uw gisteren met uw kinderen of kleinkinderen de eendjes voeren dan is de kans groot dat u vandaag aan een eend moest denken. Zo werkt dat nu eenmaal. We vergelijken in ons hoofd wat we zien met beelden waar we al bekend mee zijn, in dit geval een eend, en vervolgens trekken we dan de conclusie dat dit beeld van het eend-konijn een eend moet zijn.

De tekst die we vandaag lazen uit Jesaja 40:12-31 gaat precies hierover. De profeet Jesaja is aan het woord en spreekt tot Israël. Op een manier die op zijn zachtst gezegd niet alledaags te noemen is. Het zijn raadselachtige vragen en ongehoorde woorden, die in korte schetsen het uiterste van ons verbeeldingsvermogen vragen. En de profeet Jesaja doet dat niet voor niks. Het zijn onrustige tijden geweest in Israël. Jeruzalem is verwoest. De tempel ligt in puin. De Israëlieten zijn verbannen naar Babylonië. Ver weg van de mensen die zij liefhebben en de plek die ze thuis noemen, valt het de meeste Israëlieten zwaar. Alle zekerheden zijn weggevallen. De afgelopen jaren werden getekend door tegenslag na tegenslag en er is maar zoveel dat een mens kan hebben. Er overheerst een gevoel van moedeloosheid onder de Israëlieten. Het leven voelt als verdord gras waar alle energie uit is: ieder sprankje hoop ontbreekt. Of zoals de beroemde woorden van troost en hoop spreken in de passage voorafgaand aan de lezing van vandaag: het gras verdort en de bloem verwelkt, maar het woord van onze God houdt altijd stand. Ondanks alles houdt de belofte van Gods toekomst stand.

Vandaag lezen we verder. Voorbij deze mooie troostende woorden. Want Jesaja weet dat de Israëlieten deze woorden van hoop niet als zoete koek zullen slikken. Er heerst wantrouwen en cynisme onder de Israëlieten, ze klagen. Want waarom heeft God niks gedaan toen Jeruzalem verwoest werd? En wat doet God nu dan? Geeft God wel om zijn volk? Er lijkt immers weinig te gebeuren. Nog altijd zitten ze hier in het verre Babylonië en niet thuis op de bank in Jeruzalem. Dit was niet de toekomst die de Israëlieten zich hadden voorgesteld. In vers 27 wordt die klacht van Israël krachtig samengevat: Heeft mijn God geen oog voor mijn recht? Blijft mijn weg voor de Heer verborgen?

Tot driemaal toe het woordje mijn. Het verraadt het perspectief van de Israëlieten. Ze zijn op zichzelf gericht en dat spiegelt Jesaja feilloos terug. Israëls klaagt, maar haar klacht is gebaseerd op het beeld dat zij hebben gecreëerd van zichzelf en van God. Zij, Israël, is het uitverkoren volk! En waarom helpt God haar dan niet? Gods belofte van trouw gaat toch immers over haar; het uitverkoren volk Israël?

Israël denkt de wegen van God te hebben begrepen en doorgrond. Maar het probleem is, zo vraagt de profeet Jesaja: Is God ooit wel door ons mensen volledig te doorgronden? Is er een manier waarop wij als mensen, zelfs met alle moderne technologie, het onmeetbare kunnen meten en bevatten? Het is de nadruk op de radicale andersheid van God als schepper die duidelijk doorklinkt in de eerste regels:

Wie heeft de wateren met holle hand omvat,

de hemel gemeten met een ellenmaat?

[…]

Wie heeft de geest van de HEER gemeten?

Begrijp dit niet als woorden die er op doelen om de exacte wetenschap in een slecht daglicht te stellen, maar het punt dat Jesaja hier naar voren brengt is dat God van een geheel andere, ondoorgrondelijke orde is. Lang heb ik er over nagedacht wat daar nu precies mee wordt bedoeld: God als van een andere orde. Betekent het dan dat God onzichtbaar is in onze werkelijkheid? Nee, dat geloof ik niet. Daarvoor heb ik teveel verhalen gehoord van mensen die God in hun leven als aanwezig ervaren. Betekent het dan dat God hoog in de hemel is? Nee, dat geloof ik ook niet. Want hoe zit het dan met Jezus die tastbaar onder ons mensen verbleef.

Het punt dat Jesaja hier wil maken is vooral dat God niet samenvalt met onze menselijke wereld. Dat wij mensen God nooit volledig onder controle hebben. God laat zich nooit definitief vangen door ons menselijke drang tot onderzoek, door meten en begrijpen.

Maar wij mensen zijn nou eenmaal geneigd om een beeld van God te vormen, letterlijk en figuurlijk. We kunnen het niet laten om zulke Godsbeelden te ontwikkelen. Als wij over God praten, vormen wij in ons hoofd een beeld. We vergelijken God, net als in het voorbeeld van de eend-konijn, met beelden uit onze eigen ervaring; met wat voor ons mensen bekend terrein is. Jesaja waarschuwt ons daarvoor. Want die beelden zijn en blijven het werk van onze eigen handen. Het is gevaarlijk als we die beelden van God gaan vereren. Als we zoals Israël verwachtingen gaan koesteren op basis van een zelfgeschapen Godsbeeld. Jesaja stelt het daarom scherp: “Met wie wil je mij vergelijken, zegt de Heilige, aan wie ben ik gelijk te stellen?”

God als het onmogelijke; onvergelijkbaar met onze menselijke beelden en woorden. Het is daarom dat de taal van de profeten zo ongehoord is. Het is een poëtische taal die je niet makkelijk dicht kan slaan, kan begrijpen. De taal van Jesaja is een taal die de boel niet sluitend maakt, maar ons juist wil openen. De profeet wil voorkomen dat wij denken: ah zo, ja zo zit het met God. Dat wij ons eigen Godsbeeld gaan vereren, of nog een tikkeltje erger, dat wij God gaan misbruiken om onze eigen machtspositie op aarde te versterken. De poëtische metaforen van de profeet Jesaja dwingen ons om uit onze comfortzone van God te stappen, en zo iets op het spoor te komen van Gods vergezichten als Schepper. Jesaja vertelt: Gods vergezicht is weids, tot aan het einde der aarde. Het vergezicht van God laat zich niet versmallen tot één plek, volk of land. Het is een belangrijke boodschap op deze Israëlzondag. Ook al suggereren politieke leiders van toen, maar zeker ook nu, in onze tijden van populisme en nationalisme dat maar al te graag dat zij aanspraak kunnen maken op God. De radicale andersheid laat zich niet beperken tot één bevoorrecht volk, noch een uitverkoren staat of natie. In de ogen van God is menselijke macht onbeduidend en kwetsbaar; een stormwind en ze is ontworteld. Maar het woord van God dat is anders, die belofte houdt altijd stand. Kortom, Jesaja benadrukt de afstand tussen de beperkte focus van ons menselijke blikveld, waarin eigen belangen, aardse politiek en menselijke beelden van God altijd een rol spelen en het weidse, en voor ons mensen onmogelijke vergezicht van God, wat ons niet anders laat dan te vertrouwen en hopen.

Het is geen makkelijke boodschap die we vandaag te horen krijgen. De positie van Israël is ronduit menselijk. Wie herkent het niet. Op het moment dat het leven een onverwachte wending neemt. Van de ene op de andere dag alle zekerheid onder je voeten lijkt weg te vallen. Als wie we iemand die we liefhebben verliezen aan de dood. Als we plots onze baan kwijtraken. Als een relatie ten einde komt. Als ziekte ons overvalt. Als we door een conflict we ons alleen voelen tussen familie of vrienden. Als de kerk die ons dierbaar is haar vanzelfsprekende positie lijkt te verliezen. In al dat soort situaties schudden onze fundamenten. Overheerst een gevoel van kwetsbaarheid. Het zijn omstandigheden, zoals de tekst dat zo mooi zegt, waarin zelfs de beste, sterkste, en jongste, struikelen. In zulke omstandigheden is het vaak onze natuurlijke neiging om te zoeken naar zekerheid. Naar vast grond onder onze voeten. De controle terug te vinden. Maar God herinnert ons vandaag aan een belofte die hij ons ooit deed. Een belofte van hoop. Maar hoop, is alleen hoop, als we ja zeggen tegen een toekomst zonder de garantie van een beloning te verwachten of een straf vrezen. Daarbij hoort, de radicale onzekerheid van het misschien. Daarmee bedoel ik dat ja zeggen tegen Gods belofte van hoop, betekent ja zeggen tegen een toekomst die wij ons niet kunnen voorstellen. Omdat deze van een andere orde is, een goddelijke vergezicht. Onmogelijk door ons mensen volledig is te doorgronden.

En nu is het aan ons: durven wij te vertrouwen op de kracht van die belofte. Vertrouwen het klinkt bijna waanzinnig in deze wereld van harde garanties, het recht van de sterkste, afrekencultuur en prestatiedruk. Maar toch, toch is dat waar het om draait in het prachtige beeld van de adelaar in het slot vers. Daarin ligt de uitnodiging van God verborgen. De adelaar is zo bijzonder door diens enorme vleugels. Daarmee maakt het dier – zo optimaal mogelijk – gebruik van de thermiek van de wind. De adelaar wacht op de windstromen, om zich vervolgens tot grote hoogte te laten dragen. Geen enkele andere vogel in het dierenrijk kan zo hoog door het luchtruim vliegen. Gedragen door de wind, zweeft de adelaar al biddend door de lucht. Het is het vertrouwen op de wind dat de adelaar maakt tot zo’n krachtige dier maakt.
De uitnodiging die wij ontvangen is dus om net als de adelaar, tegen de harde kracht van de wereld in, ontvankelijk te zijn. Je vertrouwen te durven leggen in het mysterie van God. Wie dat doet mag een zachte kracht ontvangen. Een kracht die je boven jezelf uittilt; tot ongekende hoogte. Ver weg van hoe de wereld je beoordeelt. Een onuitputtelijke kracht, die het moment waarin jouw leven zich nu bevindt zal overstijgen. Hoe moedeloos ook. Want wie hoopt op God, krijgt nieuwe kracht. Moge het zo zijn! Amen!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.