Preek van de Week – Zondag 22 september ’19

1 Samuël 16, 1 – 13
Lucas 15, 1 – 10

I
‘De koning is dood. Leve de koning’. Zo ver is het nog niet. Maar het gaat er wel van komen. God ziet het niet meer zitten in Israëls eerste koning, Saul. Hij heeft een ander op het oog: een van de zonen van Jesse uit Betlehem. Aan het eind van het verhaal blijkt het om de jongste te gaan, David. Het is een spannend verhaal met een duidelijke plot en met een verrassende uitkomst. Geknipt voor de schouwburg. Doe de lampen maar uit. Het doek mag op. Laat de wereld maar even de wereld.

Ja, maar is dat ook niet de makke van zo’n oud verhaal? Dat het niet op onze tijd geschreven is. Dat je er wel van kunt genieten, maar ook niet meer dan dat. Dat ongecompliceerd spreken over God, die zijn profeet precies vertelt wat hij moet doen. Naar zijn mening wordt niet gevraagd. Van democratie is geen sprake. Wat heb je aan zo’n duidelijke verhaallijn met een prominente God als je zelf in een tijd leeft waarin God een speelbal is van fanatiekelingen en iedereen maar wat roept, het liefst door elkaar heen en tegen elkaar in? Een tijd zonder grote verhalen. Aan jou de eer om uit losse beelden en halve zinnen een eigen verhaal te maken. Met, als je echt niet zonder kunt, een God die met je mee beweegt. En dat elke dag opnieuw. Het blijft schuren dat we in de kerk zweren bij die oude verhalen. We zeggen wel dat we er zijn voor de wereld. Maar heeft de kerkdienst toch niet meer van de schouwburg: de mobieltjes uit, de lampen gedoofd, niet afgeleid door de wereld buiten?

Waar resoneert in het verhaal van vanmorgen de wereld, die mijn wereld is? Ik moest even aan Donald Trump denken. Dat is altijd makkelijk scoren. Maar wie weet komen we via hem wel bij onszelf uit. Als dat de uitkomst is, dan mag het. Ik moest aan Trump denken bij het optreden van de Ene én toen het over Saul ging. De manier waarop God de koning afschrijft en al een nieuwe op het oog heeft, doet mij denken aan het gemak waarmee Donald Trump als president stafleden ontslaat en nieuwe aanstelt. Met de macht lijkt het wel snor te zitten, maar hoe goed ontwikkeld is Gods empathisch vermogen? Gezien de wijze waarop Hij zijn profeet Samuël toespreekt, die duidelijk zit te pakken met het voorgenomen einde van Sauls koningschap: ‘Hoe lang blijf je nog treuren om Saul, die ik als koning van Israël verworpen heb?’   

En bij koning Saul moest ik ook aan Trump denken. Hij werd net zo onverwacht koning van Israël als Trump president van de VS werd.  Het boek Fire and Fury vertelt dat Trump met alles rekening had gehouden behalve met het presidentschap van de VS. In zijn geval was het de uitkomst van democratische verkiezingen. In het geval van Saul was het het lot dat hem tenslotte aanwees. Hij probeerde zich nog te verstoppen tussen de handelswaar, maar God wees zijn nieuwe onderdanen het verstopplekje aan. Er was geen ontkomen aan.

Dat was die zelfde God, die hem nu pootje licht. Het kan verkeren. De reden is meer dan een preek waard. Alles wat ik daar nu over zeg, doet het verhaal tekort. Kort samengevat: Saul deed wat koningen deden: hechten aan het pluche, uitbundig leven op kosten van de natie, het leger aansturen. In ruil voor eenheid en het gevoel van veiligheid bij zijn onderdanen. Hij was onervaren, maar geen kneus. En toch in Gods ogen een mislukking. Omdat hij bijna alles deed wat God van hem vroeg. Maar net niet helemaal. Bij het uitvoeren van de opdracht om heel Amalek uit te moorden, dat beruchte volk dat geen genade kent, spaarde Saul hun kuddes en voerde hij hun koning mee als trofee. En daarmee zakte Saul, in de ogen van God, als koning door het ijs.

De associaties met Donald Trump, bedoeld om het verhaal dichter bij ons te brengen, maken het er niet beter op. Het botte eigengereide gedrag van God, schuurt dan des te meer. Misschien is het gezonder om een Bijbelverhaal als dit op afstand te houden en er naar te kijken als naar een Shakespeariaans koningsdrama: lampen uit, doek omhoog. Als fictie. Want de echte God is in onze ogen natuurlijk gewoon liefde.

II
Laten we de uitdaging toch maar aangaan. Shakespeare is mooi. Maar het geloof dat Bijbelverhalen ons vandaag iets te zeggen hebben – ongevraagd, dat is ook wat waard. Dan moet het maar schuren. Ja, gemeente, wie vandaag besluit te geloven, haalt zich wat op de hals.

Zou het verhaal ons ook kunnen helpen om van die associatie met Donald Trump af te komen? In ieder geval voor wat God betreft? Laat het verhaal ons ook kanten zien van God, die we nog niet hebben opgemerkt? Misschien. Wie weet. ‘Zien’ is wel het sleutelwoord in het verhaal. ‘Ik zend je tot Jesse de Betlehemiet, want ik heb bij zijn zonen voor mij een koning gezien!,’ zegt God tegen Samuël. En dan ontspint zich een spannende versie van het spel ‘Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet!’ Met precies midden in het verhaal de tekst waarin het woord ‘zien’ meerdere keren achtereen klinkt en waarin God zijn profeet anders probeert te laten kijken. Als door Gods eigen ogen. Dat gebeurt op het moment dat Samuël de oudste zoon van Jesse binnen ziet komen, die een verpletterende indruk op hem maakt, waardoor hij zeker weet: ‘Dit moet ‘m zijn!’ ‘Maar de Ene zegt tot Samuël: verkijk je niet op zijn aanzien en de hoogte van zijn gestalte, want hem heb ik verworpen!- want het gaat niet om wat de mens ziet, want de mens ziet aan wat voor ogen is, maar de Ene ziet het hart aan!’ (1 Sam. 16, 7)

Wie weet vangen we nu twee vliegen in een klap. Want zie, daar heb je dat rotwoord ‘verworpen’ ook weer. Misschien kunnen we daar dan ook een andere kijk op krijgen. In ons dagelijks taalgebruik gebruiken we het woord ‘verwerpelijk’ voor het gedrag van iemand of voor diens ideologie, die we ten zeerste afkeuren. Het is over de schreef en het vraagt om weerwoord. Maar het woord ‘verworpen’ is voer voor gelovigen. God verwerpt en verkiest. Het heeft een geweldige lading. Niet iets van een mens wordt verworpen – een misser, een kromme kijk op de dingen, maar een hele mens. En dan niet voor even, maar voor de eeuwigheid.

Kan Eliab er wat aan doen, dat waar hij verschijnt een ander denkt: ‘Woow, daar komt wat binnen!’? Geboren leiders, ze bestaan echt. Eliab heeft zichzelf ook niet gemaakt. Dat imponerende zit in zijn genen.  ‘Maar de Ene zegt tot Samuël: verkijk je niet op zijn aanzien en de hoogte van zijn gestalte, want hem heb ik verworpen!’ Nou gaat het hier niet over de eeuwigheid, maar over het koningschap over Israël. Toch blijft het curieus. Hij heeft het zelfde mee als Saul. Ook van Saul werd gezegd dat hij fysiek boven iedereen uitstak. Handig voor een koning. Maar God kijkt bij hen weg. Streep erdoor!

Bang voor zijn eigen hachje? Aandacht die dreigt weg te lekken van Godzelf naar zijn representant op aarde? Je zou het kunnen denken. We zitten tenslotte nog steeds met de associatie met Donald Trump in onze maag.  ‘De mens ziet aan wat voor ogen is, maar de Ene ziet het hart aan!,’  zegt God tegen Samuël. Dat eerste klopt. Niets menselijks is ons vreemd. Zo creëren we ook onze beelden van God: groot, imposant en almachtig. En in het verhaal klopt dat beeld ook: God zit aan de knoppen en hij doet wat hem goed dunkt. Maar klopt het tweede dan ook, dat God het hart aanziet? En wat betekent dat dan: dat God vanuit de hoogte alles ziet en geen mens geheimen voor hem kan hebben?

Of zou het kunnen dat God werkelijk anders is dan wij hopen en bidden, namelijk dat hij de touwtjes in handen heeft als het er op aankomt. Als het even kan als een soort Grote Vriendelijke Reus? Zou van God zelf kunnen gelden wat in dit verhaal de jongste zoon van Jesse gebeurt, dat Hij over het hoofd wordt gezien. ‘Hebben we nu alle goden bij de kop gehad?’ Stilte. ‘Nee, wacht, de kleinste is nog overgebleven. Die is herder van wie verloren lopen.’

III
Zou dat kunnen? Zou dat onze God kunnen zijn? Een die niet vanuit de hoogte kijkt, maar die van onderop ziet? En die daar voor gekozen heeft uit liefde voor wie stuk lopen op het leven? Niet welwillend, maar radicaal. Tot in eeuwigheid niet van plan om achter die keuze terug te gaan. Over uitverkiezing gesproken. Vanuit die stellingname, vanuit dit hart van de zaak, ziet God het hart van mensen aan. De andere kant van deze uitverkiezing is het verworpen worden. Wie wordt er verworpen? In de eerste plaats God zelf. God verwerpt zijn eigen statuur. Die van de goden. We kunnen die wel uittekenen. Omdat we nooit anders gedaan hebben dan God zien als afgeleide van mensen van statuur en dan in de overtreffende trap. Of als vervuller van onze dromen. Om de kleine God te ontmoeten, hebben we de Bijbelse verhalen nodig en ook de kerk, die de gekruisigde Christus als haar Heer belijdt. Omdat we die God nooit zullen kunnen uittekenen.

Wat een feest als David tot koning wordt gezalfd! Te midden van zijn grote broers en vóór het aangezicht van God, die in deze herdersjongen zijn eigen God-zijn terug ziet. Het is alsof God zelf gezalfd wordt. Over het hoofd gezien, deze schoonheid. Gevormd door het herderen. Perfect? O nee.  ‘Er is geen grotere ziekte in je ziel / o hoogmoedige, dan de waan van de perfectie,’ schreef de Perzische dichter Rumi in de 13e eeuw. In de godenhemel is alles perfect. En in het zelfbeeld van mannetjes als Trump. God maakt zich geen illusies meer sinds hij het leven van onderop beziet. David zal meermalen ernstig in de fout gaan. Maar hij zal zich niet verstoppen achter zijn koningschap als hem de spiegel wordt voorgehouden. Daarvoor is hij van te ver gekomen, heeft hij te vaak de bodem van het leven aangetikt. Daar waar mensen als schapen verloren lopen. Met eindeloos veel krassen op hun blazoen. Uitverkoren om Gods kinderen te zijn.

Volgens mij heeft het verhaal hiermee God bevrijd van de associatie met Donald Trump. Nog vaak zullen we God over het hoofd zien. Maar als we dan in wanhoop vragen: ‘Bestaat er wel een God?’, dan zal er altijd wel ergens een plek zijn als deze, waar een verhaal als dat van vanmorgen wordt verteld, en iemand je antwoorden kan: ‘De kleinste is nog overgebleven. Hij herdert over wie verloren lopen.’ In de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest. Amen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.