Preek van de Week – Zondag 17 februari ’19 door ds. Marga Baas

Lezing: Ester 7, 1 – 8, 2

Enkele weken geleden hebben we een begin gemaakt met het boek Esther.
Is het een sprookje?
Of een satire?
Het is in elk geval een verhaal van alle tijden en alle plaatsen.
Want het gebeurt nog steeds:
haat, intimidatie, discriminatie en vervolging. Angst.
Gisteren stond in Trouw een foto van joodse graven beklad met hakenkruisen.
Het illustreerde een bericht over toenemend antisemitisme in Frankrijk en Duitsland.
Ester blijkt een uiterst actueel geschrift.
Alle hoofdrolspelers uit het boek zijn inmiddels aan ons voorgesteld.

De moedige Wasti, die na het eerste hoofdstuk het toneel al weer verlaten heeft.
Maar met haar weigering om voor de koning en de overige heren in Susan te verschijnen, heeft zij dit verhaal in beweging gezet.

Ahasveros, de machtige heerser van een immens wereldrijk, maar tegelijk een man die af en toe in zijn verlangens raakt verstrikt en in afhankelijkheid afgaat op de inzichten van wie hem aan het hof omringen.In zijn onmetelijke koninkrijk leeft tussen alle volken ook het joodse volk, weggevoerd in ballingschap.

In twee gestalten treedt dit volk ons tegemoet: Ester en Mordechai.
Ester is degene naar wie dit Bijbelboek is genoemd. We hoorden eerder hoe zij de koninklijke diadeem van Wasti ontvangt, als zij met glans de Miss Perzië verkiezing heeft gewonnen.
Net als ooit Jozef en Mozes bekleedt zij een hoge positie aan het hof van een vreemde mogendheid.
Tot halverwege het boek heeft zij een bescheiden rol gespeeld.
Ze was een aangepast, volgzaam meisje dat deed wat er door anderen van haar werd verwacht.
Zal zij, net als haar grote voorgangers in de geschiedenis, een wending kunnen brengen in het lot van haar volksgenoten?
Vandaag ligt de focus op haar.
Want zij vervult in deze geschiedenis de sleutelrol.

En dan is er haar neef: Mordechai.
Hij is ons uitgetekend als de joodse balling ten voeten uit.
Betrouwbaar, loyaal aan de koning, maar uiteindelijk alleen buigend voor de Eeuwige en zijn geboden.
Hij werd geïntroduceerd als de zoon van Jair, de zoon van Simi, de zoon van Kis,
een Benjaminiet – met ander woorden: een nakomeling van Saul.

Saul heeft als koning van Israël niet aan zijn bestemming beantwoord, toen hij werd geconfronteerd met Agag, de Amalekiet.
Die naam staat – de  hele Bijbel door – voor wrede machtsuitvoering,voor degene die ten koste van alle menselijkheid de eigen heerschappij wil laten gelden. Telkens in de geschiedenis steekt die macht de kop weer op. Ook hier. Zal Mordechai hem weerstaan?

Het is Haman, de zoon van Hammedata, een man uit het huis van Agag, in wie Amalek ons tegemoet treedt.
Geconfronteerd met de onbuigzaamheid van de Joodse man in de poort, heeft hij zijn zinnen gezet op de uitroeiing van heel het volk Israël.
De vernietigingsmachine is in gang gezet.
Nog binnen het jaar zal de Endlösung van de Joden zijn beslag krijgen.
Dat is onontkoombaar, want  een wet van Meden en Perzen.

Je vraagt je af:
Speelt Godook nog een rol van betekenis in dit verhaal?
Zijn naam wordt niet genoemd, op geen enkele plek in dit Bijbelboek.
Als Hij aanwezig is, dan in alle verborgenheid.
In de woorden en handelingen van gewone mensen  die op messiaanse wijze de wacht betrekken bij de humaniteit op aarde.
Is het toeval dat de naam van Ester naar de naam van de Verborgene verwijst?
De Perzen mogen dan denken dat haar naam rijmt op die van Isstar of Astarte, de sterrkoningin en maangodin.
Maar de Joden horen iets heel anders: Ïk ben de verborgene”.
Mordechai had Ester opgedragen haar identiteit aan het hof verborgen te houden.
Maar toen hij Haman’s vernietigingsplannen had vernomen – uitroeiing van het Joodse volk bij wet – , deed hij een klemmend beroep haar: zij moest nu open kaart spelen, naar de koning gaan en pleiten voor haar volk.
De inzet voor het leven van anderen is niet vrijblijvend.
Het was geen vraag van Mordechai, maar een opdracht, een gebod.
De nood van anderen is een appèl dat onontkoombaar op mij afkomt.
Maar heeft Esther de moed om de rol die zij kan spelen daadwerkelijk op zich te nemen?
Durft zij  deze verantwoordelijkheid aan?
Ze staat voor een cruciale beslissing.
Is zij solidair met haar volksgenoten?
Is zij één met haar volk, één in hun dreigende lijden en ondergang?
Zal zij zichzelf en haar eigen leven in de waagschaal stellen voor velen?
Wat van Ester wordt gevraagd is meer dan het gewone.
Dit kon haar het leven kosten.
Maar Mordechai bleef aanhouden.
“Maak je geen illusies dat jij alleen van alle Joden ontkomen zult”.
Ester mag in deze tijd niet zwijgen.
We zien en herkennen hier het grondmotief van de Bijbel: één voor allen.
In verdrukking en benauwdheid is er alleen redding, als iemand opstaat en het waagt op weg te gaan.
Mordechai is niet iemand met een gesloten geloofssysteem.
Hij weet niet met zekerheid wie God is en wat God zou doen of willen.
Maar het is duidelijk dat hij zich evenmin gewonnen wil geven aan het toeval of het noodlot.
Wie weet, had hij gezegd.
Misschien is hier de hemel in het spel.
Misschien ben jij, Ester, juist met het oog op dit uur koningin van de Perzen geworden.
Maar als jij niet met je bestaan antwoord geeft op het appèl dat hier en nu op jou wordt gedaan, zal er van een andere plaats redding komen.
Een andere plaats…
Volgens de rabbijnse uitleg is dat een verwijzing naar God.
De plaats is, evenals de Naam, aanduiding van Gods tegenwoordigheid.
Als Ester haar verantwoordelijkheid niet op zich neemt, zo suggereert Mordechai,
zal er iemand anders opstaan die zich beschikbaar stelt om op aarde voor een tijd een plaats van God te zijn.
Want onverwacht zijn er telkens weer mensen, een of twee of meer, die doen waar Gods naam voor staat.
Altijd weer verheft iemand zijn stem; is er één die het niet neemt dat mensen worden vertrapt en kapotgemaakt; iemand die de wacht betrekt bij de humaniteit.
God is verborgen, maar soms dichterbij dan we durven vermoeden.
Maar Esther geeftantwoord.
Zij neemt de verantwoordelijkheid op zich.
God heeft haar nodig.
Aan haar is het toevertrouwd hier en nu te handelen.
Dat besef kan ontspanning brengen, rust in het midden van dreiging en gevaar.
De hachelijke situatie die hier getekend wordt is niet zomaar naar ons leven te verplaatsen.

Maar soms zijn er ook in ons eigen bestaan moment waarop alles op scherp staat, momenten die om een keuze vragen.
Durf je ervoor uit te komen dat je homo bent?
Breek je met een ander, ondanks de ooit gedane belofte van trouw?
Wat als je te horen krijgt als je ongeneeslijk ziek bent; vecht je door voor je leven of kies je voor wat we nu zijn gaan noemen: een goede dood?
Ester stelt haar leven in de waagschaal.
Zij pleit voor haar mensen.
Zij kiest als koningin van Perzië voor haar volk en tegen het Perzische Rijk.
Waar haalt zij haar inspiratie vandaan?
Zij vraagt in elk geval de steun van de Joodse gemeenschap.
Die moet  in eenheid achter haar gaan staan net als haar vriendinnen in het paleis.
Zij roept hen allen op drie dagen lang te vasten in onderlinge solidariteit en in het vertrouwen dat God ook in het doodsgebied leven zal schenken.
Ester doet wat zij heeft te doen, op hoop van zegen.
Geen fatalisme, maar moed en vertrouwen spreekt uit haar woorden.
“’Kom ik om, dan kom ik om.”
Op de derde dag is Ester daadwerkelijk opgestaan om – ongevraagd – voor de koning te verschijnen.
Zal zij leven of zal zij sterven?
Hoe gaat dit allemaal aflopen?
In dezelfde nacht waarin Haman het plan beraamde om Mordechai op te hangen,
heeft Ahasveros juist voorbereidingen getroffen om hem te eren.
Waar de hemel in het spel is, worden de rollen omgekeerd.
De arme wordt verhoogd en zal leven.
De onderdrukker komt ten val.
De tweede maaltijd is de beslissende.
Ester komt uit de kast.
Zij onthult haar identiteit en verbindt haar leven met het lot van haar mensen.
Jodin is zij, deel uitmakend van een volk dat de vernietiging tegemoet gaat.
Tenzij …tenzij zij en haar gemeenschap zullen worden gespaard.
Doordat Ester haar ware gezicht laat zien, wordt Haman ontmaskerd.
Hij wordt aan zijn eigen hoogmoed opgehangen.
Zo wordt in een wereld waar telkens weer – als was het een noodlottige wetmatigheid – kleinen en zwakken het slachtoffer worden, het lot, het poer, gekeerd.
Want iemand staat op en verheft haar stem.
Iemand betrekt de wacht bij de humaniteit op aarde.
Iemand is voor een tijd een plaats van God.

Maar hoe hachelijk deze geschiedenis is,
spreekt schrijnend uit het lied van Oosterhuis:
“Was Esther niet zo mooi geweest
als de sterrenkoningin
Astarte moedermaangodin,
Was Ester niet zo mooi geweest
in de ogen van de koning –
het was met ons gedaan geweest:
wij hadden hier geen woning,
wij vierden nu geen feest.
Wij waren in één wereldnacht afgeslacht, afgeslacht.”

Rabbijn De Vries schreef in zijn boek over Joodse rituelen als commentaar op het Poerimfeest:
“Het is een feestelijke herdenking en viering van ballingschapsangst en redding (,,).
Blijvende zege heeft Poerim niet gebracht.
Perziё is verdwenen, maar Haman leeft nog.”
De bekende Nederlandse rabbijn schreef deze woorden in 1929.
Hij was een van de velen die werden weggevoerd.
Vorig jaar werd in Den Haag een plein ingericht ter gedachtenis aan de Joodse slachtoffers van de tweede wereldoorlog.
Veertienduizend joodse inwoners zijn uit Den Haag weggevoerd; twaalfduizend van hen zijn vermoord.
Onderdeel van het plein vormt het al bestaande Amalek-monument uit 1967:
een davidsster met daarineen Joodse man en vrouw en hun kinderen.
Daarbij staan de woorden uit het Bijbelboek Deuteronomium (Dt. 25: 17 en 19):
”Gedenk wat Amalek u gedaan heeft…vergeet het niet”.
Er worden nog steeds mensen onderdrukt, verjaagd, vervolgd en gedood.
Daarom moet het verhaal van Ester gelezen en het Poerimfeest gevierd worden,
steeds opnieuw.
Om de hoop levend te houden.
Om het visioen te bewaren van deze wereld omgekeerd: een wereld waar gerechtigheid woont.
Ester moet worden doorverteld.
Ook om mensen de contouren voor te houden van wat messiaans leven betekent:
plaatsbekleder zijn, de plek open houden voor God en alles waar Gods Naam voor staat.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.